Συνέντευξη: Η ψυχολογία της προωρότητας

Η Αριάδνη Λαμπράκη είναι ψυχολόγος με ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση και εξειδίκευση στην αντιμετώπιση του ψυχικού τραύματος, ένας από τους ελάχιστους ανθρώπους που ψυχανεμίστηκε την κρισιμότητα της προωρότητας για την ανθρώπινη ψυχή, χωρίς καν να χρειαστεί να διαβεί το κατώφλι μιας ΜΕΝΝ. Η Αριάδνη διεξάγει έρευνα στα πλαίσια μεταπτυχιακού προγράμματος με αντικείμενο τις ψυχολογικές επιτπώσεις της προωρότητας στους γονείς και μόλις ολοκλήρωσε τη διπλωματική της εργασία με τίτλο: «Εμπειρίες γονέων με πρόωρα νεογνά». Με σημείο εκκίνησης αυτή την εργασία και τις εμπειρίες που η ίδια αποκόμισε, μας μίλησε για όλα όσα συνθέτουν την προωρότητα από ψυχολογικής άποψης: για το πένθος που βιώνει μια μητέρα που γέννησε πρόωρα, ακόμη κι αν το παιδί της επέζησε, για το δέσιμο γονέα – πρόωρου παιδιού αλλά και τη μεγάλη πρόκληση της σχέσης τους, για την «ανεπάρεκεια» ακόμη και ορισμένων ειδικών, αλλά και για το θετικό κομμάτι μιας πρόωρης γέννησης. Η συνέντευξή της είναι αποκαλυπτική και η ίδια η πλέον αρμόδια να μιλήσει για θέματα που πολλές φορές ενώ τα νιώθουμε, δεν μπορούμε να τα βάλουμε σε λέξεις. Τέλος, να αναφέρουμε ότι κομμάτια από την εργασία της δημοσιεύονται αυτό το διάστημα στη σελίδα του facebook του 31εβδομάδες, ενόψει της Παγκόσμιας Ημέρας Προωρότητας στις 17 Νοεμβρίου. Μείνετε συντονισμένοι!

Γιατί αποφάσισες να ασχοληθείς με το συγκεκριμένο θέμα;
Μία σειρά συγκυριών με οδήγησαν στο συγκεκριμένο θέμα. Η απόφαση πάντως πάρθηκε όταν άκουσα την υπεύθυνη κάποιας μονάδας νεογνών να περιγράφει τις αντιδράσεις μητέρων κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του παιδιού τους. Η εικόνα που μετέφερε ήταν αυτή μητέρων σε κατάσταση σοκ και τότε άρχισα να αναρωτιέμαι πώς και γιατί. Δυστυχώς, ως τότε, όπως και ο περισσότερος κόσμος, δεν συνειδητοποιούσα ότι όταν λέμε “θερμοκοιτίδα” ουσιαστικά μιλάμε για “εντατική”. Και φοβάμαι πως ακόμα και ειδικοί που καλούνται να υποστηρίξουν, με οποιονδήποτε τρόπο, πρόωρα παιδιά και τις οικογένειές τους δεν αντιλαμβάνονται τις προεκτάσεις που μπορεί να έχει μία πρόωρη γέννηση.

Τι σημαίνει ΜΕΝΝ για τους γονείς;
Πολλά νοήματα μπορεί να έχει η ΜΕΝΝ για τους γονείς. Εξαρτάται από το πώς είναι ως άνθρωποι, τι έχουν βιώσει εκεί, πόσος χρόνος έχει περάσει από την εμπειρία τους κ.ά. Η παραμονή στη ΜΕΝΝ μπορεί να είναι απλά ένα μεταβατικό διάστημα από τη γέννηση του παιδιού μέχρι τη στιγμή που θα πάνε όλοι μαζί στο σπίτι, ένα μέρος που σιγουρεύει ότι όλα πάνε καλά με το παιδί. Μπορεί να είναι η αιτία που το παιδί διατηρείται στη ζωή, μία επιχείρηση που αποσκοπεί στο κέρδος, ένας φορέας εξουσίας και ελέγχου που κάνει τους γονείς να αισθάνονται ότι το παιδί δεν είναι δικό τους αλλά της μονάδας, εμποδίζει την επαφή τους, είναι ένα αναγκαίο κακό, κ.ά. Αυτό που φαίνεται να είναι κοινό σχεδόν σε όλους τους γονείς είναι η αίσθηση ότι δεν έχουν κανέναν έλεγχο πάνω στις καταστάσεις. Κι αυτό μπορεί να είναι κάτι πολύ σκληρό για έναν γονέα όταν αφορά σε κάτι τόσο σημαντικό όσο η υγεία του παιδιού του και η επαφή μαζί του.

Ποια είναι η σημασία της σωματικής επαφής κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του βρέφους (για την ψυχολογία των γονέων);
Η σημασία της σωματικής επαφής για την ψυχολογία των γονέων ίσως είναι ανάλογη της σημασίας της για την υγεία και την ανάπτυξη του βρέφους: τεράστια. Σε μεγάλο βαθμό είμαστε το σώμα μας, αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μέσα απ’ το σώμα μας και εκφραζόμαστε μέσα απ’ αυτό. Η απαγόρευση της σωματικής επαφής κατά τη νοσηλεία ενός βρέφους στη ΜΕΝΝ φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο στο άγχος που βιώνουν οι γονείς, δυσκολεύει την ανάπτυξη της σύνδεσής τους με το παιδί και σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες μπορεί να τους δώσει την αίσθηση ότι το παιδί δεν τους ανήκει ή ότι δεν έχουν γίνει ακόμα γονείς.

Πόσο δύσκολο ή εύκολο είναι το δέσιμο μητέρας και βρέφους που έχει νοσηλευτεί σε ΜΕΝΝ;
Από την πλευρά του, ξέρουμε ότι το βρέφος προτιμά τη φωνή και την εικόνα της μητέρας ήδη από τους πρώτους μήνες της ζωής του, αλλά δείχνει ξεκάθαρα το δέσιμό του μαζί της μετά τον 6ο μήνα. Από την πλευρά της μητέρας, ξέρουμε ότι το δέσιμο, ο δεσμός που θα αναπτύξει με το παιδί της, επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες (την εμπειρία της κύησης, τη χρονική στιγμή που γίνεται μητέρα, τυχόν απώλειες που έχει βιώσει στο παρελθόν, το δεσμό της με τη δική της μητέρα κ.α.). Παλαιότερα πιστεύαμε ότι για την ανάπτυξη δεσμού είναι κρίσιμη η επαφή της μητέρας με το νεογνό κατά την πρώτη ώρα μετά τον τοκετό, αλλά οι σύγχρονες έρευνες το διαψεύδουν. Φαίνεται πως πρόκειται για μία μακροχρόνια διαδικασία και όχι για κάτι που συμβαίνει αυτοστιγμεί. Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι πρόκειται για ένα αρκετά πολύπλοκο φαινόμενο. Για μία μητέρα που το παιδί της έχει νοσηλευτεί σε ΜΕΝΝ, η πολυπλοκότητα σαφώς αυξάνεται. Καταρχήν, χρειάζεται να προσαρμοστεί σε δεδομένα για τα οποία πιθανόν δεν υπήρχε καμία προηγούμενη ένδειξη. Καταρρίπτεται η προσδοκία μία “τέλειας” κύησης, ενός “τέλειου” τοκετού, ενός “τέλειου” βρέφους, της “τέλειας” μετάβασης στο ρόλο της μητέρας κ.ο.κ.. Είναι πολλές και σοβαρές απώλειες που βάζουν τη μητέρα σε μία κατάσταση πένθους ακόμα κι αν το παιδί της έχει επιζήσει. Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμα περισσότερο όταν η κατάσταση της υγείας του παιδιού δεν είναι σταθερή και υπάρχει ο κίνδυνος να πεθάνει ή να αναπτύξει κάποια αναπηρία. Απαιτεί μεγάλη υπέρβαση από την πλευρά ενός γονέα να δεθεί ή να εξελίξει το δεσμό του με ένα βρέφος που δεν ξέρει αν θα καταφέρει να επιζήσει και πώς θα είναι αν τα καταφέρει. Πολλοί γονείς μπαίνουν σε μία κατάσταση αναμονής που μπορεί να κρατήσει για μήνες ή και χρόνια μέχρι να σταθεροποιηθεί η κατάσταση του παιδιού ή να τους είναι ξεκάθαρη η εικόνα που θα έχει στο μέλλον. Πέρα από αυτά όμως, ακόμα κι αν μια μητέρα θέλει και μπορεί να επενδύσει συναισθηματικά στο παιδί της, η παραμονή στις περισσότερες ΜΕΝΝ της χώρας μας, συνεπάγεται ότι θα έχει περιορισμένο χρόνο και περιορισμένη δυνατότητα αλληλεπίδρασης μαζί του, που είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη του δεσμού. Επιπλέον, συχνά οι γονείς παίρνουν το μήνυμα ότι η παρουσία τους και η επαφή με τα παιδιά τους μπορεί περισσότερο να τα βλάψει παρά να τα ωφελήσει. Έτσι, βιώνουν μία έντονη εσωτερική σύγκρουση που μπλοκάρει την αυθόρμητη τάση τους να τα πλησιάσουν και μπορεί να δημιουργήσει απόσταση. Αν προσθέσει κανείς σε όλα αυτά και τις ενοχές που οι περισσότεροι ήδη νιώθουν, αλλά και την μειωμένη ανταπόκριση του πρόωρου μωρού λόγω της νευροαναπτυξιακής του ανωριμότητας, τότε μπορούμε να καταλάβουμε τη δυσκολία του εγχειρήματος.

Συχνά, οι γονείς που έχουν βιώσει μια τέτοια εμπειρία τείνουν να χαλάνε τις σχέσεις τους με φίλους και συγγενείς μετά τη λήξη της. Πού οφείλεται αυτό;
Η παραμονή του παιδιού τους στη ΜΕΝΝ μπορεί να είναι για τους γονείς μία εξουθενωτική εμπειρία σωματικά και ψυχολογικά. Ο περίγυρος συχνά δεν αντιλαμβάνεται τις δυσκολίες, μπορεί να τις υποτιμά ή και να επικρίνει τη στάση των γονέων. Όχι απαραίτητα ότι έχει κακές προθέσεις, αλλά κάποιες φορές, δεν γνωρίζει. Κάποιες άλλες φορές, μπορεί να είναι τόσο δύσκολο για τους συγγενείς και τους φίλους να αντέξουν τη δυσκολία που βιώνουν οι γονείς, που μπορεί να κάνουν ότι δεν υπάρχει ή να απομακρύνονται. Κι αυτό δεν είναι καθόλου βοηθητικό για τους γονείς. Ίσα ίσα εντείνει το αίσθημα μοναξιάς και έλλειψης κατανόησης που βιώνουν. Από την άλλη μεριά, οι ίδιοι οι γονείς που έχουν βιώσει τόσο στρες, τόσα έντονα και δυσάρεστα συναισθήματα, κάπως χρειάζεται να εκτονωθούν και συχνά αυτό γίνεται εις βάρος κοντινών τους προσώπων. Επίσης, για κάποιους γονείς η εμπειρία της προωρότητας είναι τόσο συγκλονιστική που αλλάζει τον τρόπο που υπάρχουν στον κόσμο: πράγματα που πριν είχαν σημασία τώρα μπορεί να είναι αδιάφορα για εκείνους, αλλάζουν οι προτεραιότητες, αλλάζουν οι αξίες. Ο νέος άνθρωπος που προκύπτει μπορεί πλέον να μην ταιριάζει με τον παλιό του περίγυρο. Όλα αυτά μπορεί να απομακρύνουν τους γονείς από τους συγγενείς και τους φίλους τους.

Πόσο έντονα είναι τα σημάδια της προωρότητας στην ψυχή των γονιών και πόσα χρόνια μετά εξακολουθούν να υπάρχουν;
Δυστυχώς οι περισσότερες έρευνες που μελετούν την ψυχική υγεία γονέων με πρόωρα παιδάκια τους ακολουθούν το πολύ μέχρι 2 χρόνια μετά τη γέννηση. Έτσι, δεν έχουμε αρκετά στοιχεία για να μπορούμε να μιλήσουμε με σιγουριά για το τι συμβαίνει αργότερα, αλλά οι ενδείξεις από τις ελάχιστες έρευνες που υπάρχουν είναι ότι οι δυσκολίες συνεχίζονται. Η δική μου αίσθηση από όσα άκουσα από γονείς αλλά και από μαρτυρίες τους που διαβάζω είναι ότι για κάποιους γονείς που τα παιδιά τους πέρασαν από τη ΜΕΝΝ χωρίς όμως να κινδυνεύσουν, ίσως τα σημάδια ξεθωριάζουν γρήγορα αλλά δεν είμαι σίγουρη αν ποτέ εξαφανίζονται εντελώς. Για τους γονείς που βίωσαν παρατεταμένη αβεβαιότητα για την εξέλιξη του παιδιού τους, νομίζω πως είναι πολύ δύσκολο να φύγουν εντελώς, καμιά φορά είναι πολύ δύσκολο ακόμα και να μειωθεί η έντασή τους (τουλάχιστον αν δεν δεχτούν την κατάλληλη βοήθεια). Και δεν αναφέρομαι τόσο στις αναμνήσεις, όσο στον πόνο που προκαλούν οι αναμνήσεις. Η εμπειρία της προωρότητας είναι μία δυνητικά τραυματική εμπειρία και δεν είναι λίγοι οι γονείς που αναπτύσσουν μετατραυματικά συμπτώματα που μπορεί να είναι αρκετά επίμονα.

Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που έχουν να αντιμετωπίσουν οι γονείς των πρόωρων μωρών στη σχέση τους με τα παιδιά τους;
Για τον κάθε γονέα η μεγαλύτερη πρόκληση μπορεί να είναι διαφορετική, ανάλογα με τη χρονική στιγμή, τις συνθήκες, τα “ευαίσθητα” σημεία του καθενός κ.ο.κ. Θα μπορούσε να είναι το να διαχειριστεί τις απώλειες που λέγαμε πριν και παράλληλα να δεθεί με το παιδί, να αντέξει τους επαναλαμβανόμενους αποχωρισμούς, τους περιορισμούς στην επαφή, την αδυναμία του να το προστατέψει και να το φροντίσει, τις ενοχές, το φόβο για το μέλλον. Ίσως τελικά η μεγαλύτερη πρόκληση να είναι το να νιώσει αρκετά καλός γονέας ενός αρκετά καλού παιδιού.

Αν θα έδινες μία και μόνο συμβουλή σε έναν φοβισμένο γονέα με πρόωρο παιδί, ποια θα ήταν αυτή;
Αν είχα απέναντί μου ένα φοβισμένο γονέα, θα προτιμούσα να τον ακούσω, παρά να του μιλήσω. Αν παρόλα αυτά έπρεπε να το κάνω, θα του θύμιζα πως οποιαδήποτε αντίδραση είναι φυσιολογική σε ένα τόσο αφύσικο γεγονός και ότι δεν είναι μόνος. Υπάρχουν εκεί έξω άνθρωποι που μπορούν να τον καταλάβουν και να τον στηρίξουν.

Υπάρχει κάποιο κέρδος από την επαφή με την προωρότητα;
Παρόλο που μπορεί να ακούγεται παράδοξο, υπάρχουν πολλές μαρτυρίες γονέων που κατάφεραν να κερδίσουν πράγματα από αυτή τη δύσκολη εμπειρία τόσο για τον εαυτό τους, όσο και για τη σχέση τους με τον/τη σύντροφό τους. Φαίνεται πως η προσπάθεια να διαπραγματευτούν όλα αυτά που συμβαίνουν καταλήγει σε μία μεταμόρφωση, ολόκληρου του εαυτού τους ή συγκεκριμένων πλευρών του. Πολλοί γονείς λοιπόν μιλούν για μία ανανεωμένη αίσθηση δύναμης, για μία νέα αντίληψη για τη ζωή και το νόημά της, αναπτύσσουν την πνευματικότητά τους, ξεχωρίζουν καλύτερα τι είναι σημαντικό γι’ αυτούς και τι όχι, γίνονται πιο συμπονετικοί απέναντι στους άλλους, δημιουργούν πιο βαθιές σχέσεις και τελικά ζουν πιο συνειδητά τη ζωή τους. Και για μένα, αυτή είναι η μαγεία της ανθρώπινης φύσης.

συνεντευξη στην κελλυ σωκου
Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s